Tavolate en Gonzaga in cultuurstad Mantua

Midden in de Po-vlakte, tussen Verona en Bologna, ligt Mantua. Al van grote afstand doemt het schitterende silhouet van koepels, torens en kantelen op uit de omringende meren. De stad werd gebouwd om te overweldigen en doet dat al zes eeuwen met groot succes.

Op de Ponte San Giorgio staat een man in obertenue druk te gebaren. Hij zou zo als verkeersagent aan de slag kunnen. Maar de brug is afgesloten voor verkeer. Er staat een in totaal zeshonderdvijftig meter lange tafel die voor zeventienhonderdtwintig personen wordt gedekt. Vanavond zal er de grootste tavolata in de wijde omtrek plaatsvinden. ‘Salame mantovana, tortelli alla zucca, luccio con polenta, grana padano con mostarda en tot slot sbrisolona’, kondigt de menukaart aan. Het wordt een onvervalst Mantuaans banket, bereid door veertig koks van de twintig beste restaurants van de stad.

Duizend en een Nacht

De Notte delle Emozioni, ‘nacht van de emoties’, heet het evenement. Niet voor niets, want het decor is adembenemend. De Ponte San Giorgio is de oudste brug van de stad. Vanaf hier lijkt Mantua zo uit de sprookjes van Duizend en een Nacht te zijn gekomen. Het Castello San Giorgio ziet er onder de zwarte sterrenhemel nog imposanter uit dan overdag. De torens, koepels en kantelen van het Palazzo Ducale weerspiegelen in het water. Rondvaartboten en vissersbootjes varen langzaam voorbij of liggen stil te dobberen tussen de waterlelies en rietstengels.

Tavolate

Mantuanen zijn dol op enorme tavolate, vertelt mijn tafelbuurman me later die avond. Bijna ieder dorp in de provincie heeft zijn eigen dorpsbanket. Het beste uit de ‘cucina della terra dei Gonzaga’ (de keuken van het land van de Gonzaga), zoals hij de Mantuaanse keuken met gepaste trots omschrijft, wordt daar geserveerd. De voorliefde voor banketten is waarschijnlijk een overblijfsel van drie eeuwen heerschappij van de machtige Gonzaga’s. Zij gaven spectaculaire diners in adembenemende settings die hun vaak invloedrijke gasten moesten overweldigen en overtuigen van hun grootsheid en aanzien.

Gonzaga

Hoe diep het stempel is dat de Gonzaga op de stad hebben gedrukt wordt me de volgende dag pas echt duidelijk. Het Palazzo Ducale, het paleis van de Gonzaga en bolwerk van hun macht, blijkt een enorm complex van aaneengeschakelde paleizen, tuinen, binnenplaatsen, een kasteel en kerk. ‘Een stad in de vorm van een paleis’, schreef de Mantuaanse schrijver Castiglioni en hij zei daarmee niets te veel. Het was lange tijd het grootste paleis van Europa en een van de belangrijkste en meest vooraanstaande hoven van Italië. Het telt meer dan vijfhonderd kamers en vijftien tuinen, hoven, pleinen en binnenplaatsen. Op het hoogtepunt van de macht van de Gonzaga woonden er meer dan duizend mensen. De vijfhonderd kamers moeten stuk voor stuk kleine museaatjes zijn geweest. Niet alleen was het hele paleis bedekt met muur- en plafondbeschilderingen, de Gonzaga waren ook gepassioneerde kunstverzamelaars. Een taxatie uit 1626 spreekt van een collectie van 4525 stukken, een van de grootste kunstverzamelingen van Europa. Het grootste deel van de collectie ging in de loop van de tijd verloren, maar het doet weinig af aan de pracht van het paleis. Behalve de kamers van Pisanello, de wandkleden van Raffaello en de galerij met Romeinse borstbeelden is vooral de Camera Picta (Camera degli Sposi) van hofschilder Andrea Mantegna indrukwekkend.

Piazza Sordello

Het Palazzo Ducale ligt aan het mooie Piazza Sordello, dat dit weekend het decor vormt voor een kaasmarkt. Iedere Italiaanse regio heeft er een eigen standje voor zijn beste D.O.P.-kazen en andere streekproducten. Het kopen van een stuk Grana Padano, die hier in de provincie wordt geproduceerd, loopt uit op een geanimeerd gesprek over de kaas. Enthousiast vertelt de verkoper hoe de kaas wordt gemaakt en doet hij me wat recepten aan de hand. Maar hoe je de kaas ook eet, het belangrijkste, benadrukt hij, is dat het hier gaat om de échte Grana Padano en niet om een Duitse of Chinese kopie. ‘Non c’è niente come la cucina italiana’ (er is niets zoals de Italiaanse keuken), valt de vrouw achter ons hem bij. Ze staat al een tijdje geduldig te wachten om door de praatgrage verkoper te worden geholpen. Zonder onderbreking zet hij ons gesprek met haar voort.  

Vergilius

Langs de terrasjes aan de andere kant van het plein loop ik via een boogvormige onderdoorgang naar het Piazza Broletto. Vanuit de hoogte, wit afstekend tegen de rode bakstenen van het dertiende eeuwse Palazzo del Podestà kijkt de Romeinse dichter Vergilius hier vanaf zijn spreekgestoelte op het plein neer. ‘La Vècia’ (la vecchia, de oude vrouw) noemen de Mantuanen het beeld oneerbiedig, vertelt een gids aan een groep uitgelaten schoolkinderen. Ze vinden het namelijk meer op een oude vrouw dan op de dichter lijken, legt ze uit. De paar kinderen die naar haar luisteren giechelen. Vergilius, die vooral bekend is om zijn Aeneis en om de rol van wijze gids die Dante Alighieri hem in zijn Goddelijke Komedie toekent, werd in 70 v. Chr. in Mantua geboren.

Rommelmarkt

Als ik later op het Piazza Virgiliana kom, dat eigenlijk geen plein is maar een park, zie ik een tweede, klassieker standbeeld van Vergilius staan. Met opgeheven hoofd en uitgestrekte arm steekt hij boven een rommelmarkt uit. Tussen oude koffiemolens, kandelaars en lampenkappen staan prachtige antieke meubeltjes, sommige met het metalen labeltje met de naam van de meubelmaker er nog aan gespijkerd.

Booggalerijen

Onder lange booggalerijen met gezellige barretjes, gelatiere en winkeltjes loop ik van het Piazza Broletto in de richting van het Piazza dell’Erbe. Iedere paar meter lonken rekken vol sbrisolona, dikke, kruimelige amandelkoek, een Mantuaanse streekgerecht. Ik besluit in de verkoelende schaduw van de booggalerij iets te drinken. Naast me zit een stokoud paartje aan een grappa te nippen. Als ik met hen aan de praat raak, onthult het kleine, dunne vrouwtje me haar geheim voor een lang leven. ‘De liefde’, zegt ze op fluisterende, samenzweerderige toon. ‘Na bijna zeventig ben ik nog steeds verliefd op hem’, zegt ze, nu op schertsende toon, terwijl ze uitdagend naar haar nog ielere man kijkt, die gegeneerd de andere kant uitkijkt. Ze lijken het levende bewijs voor het feit dat Mantua al jaren in de toptien staat van meest leefbare steden van Italië.

Trattoria

Ik kijk uit op de keurig gedekte tafeltjes van een trattoria. Met lange mouwen en een zwarte stropdas trotseren de obers de warmte om nieuwe gasten te verwelkomen. Kinderen rennen gillend tussen de tafeltjes door. Ik wacht op het moment dat het mis gaat, maar steeds weer weten de obers de kinderen kunstig te ontwijken zonder ooit een krimp te geven. Als het oude paartje opstaat en tegen elkaar leunend in de richting van de kaasmarkt loopt, besluit ik ook af te rekenen en het Piazza dell’Erbe beter te gaan bekijken.

Karakteristiek

Het Piazza dell’Erbe is het meest karakteristieke van de vier pleinen in de oude binnenstad. Mijn aandacht wordt getrokken door de kleine, ronde kerk naast het dertiende eeuwse, bakstenen Palazzo della Ragione met zijn gekartelde kantelen en boogramen en de elegante Torre dell’Orologio. Het is een curieus bouwwerk dat er op de een of andere manier niet op zijn plek lijkt te staan. De kerk werd in de elfde eeuw gebouwd in opdracht van Matilde Canossa. Het ontsnapte in de zestiende eeuw ternauwernood aan de vernieuwingsplannen van Ludovico II Gonzaga. Hij wilde alles dat oud en middeleeuws aandeed weg hebben uit zijn stad en vervangen door imposante gebouwen volgens de nieuwste ideeën uit Florence. Het kerkje raakte volledig in verval en ging op in de omringende woningen. Pas aan het begin van de twintigste eeuw werd het herontdekt. De ronde binnenplaats bleek de bijna duizend jaar oude San Lorenzo te zijn. Het was een spectaculaire ontdekking. Zelfs de fresco’s uit de twaalfde en dertiende eeuw waren nog deels in tact.

Renaissance

Maar het meesterwerk onder de Mantuaanse kerken staat op het aangrenzende Piazza Mantegna. Het ontwerp van de Sant’Andrea is van Leon Battista Alberti. Hij kreeg opdracht een kerk te bouwen volgens de nieuwste ideeën van de Renaissance. Een kerk die een einde moest maken aan het modderfiguur dat Ludovico II sloeg met het middeleeuwse kerkje. Het werd een van de belangrijkste kerken van de Renaissance. De kerk blijkt van twaalf tot drie gesloten te zijn voor de lunchpauze. Als de deuren open gaan stromen de mensen naar binnen. Vrouwen steken een kaarsje aan en prevelen geknield een gebedje. Toeristen lopen langs de grafkapellen (onder meer van Mantegna) in de zijbeuken van de kerk.

Eeuwenoud ritueel

In een van de kapellen laat een beschildering van Giulio Romano de geschiedenis van de kerk zien. De kerk werd gebouwd om het bloed van Christus, dat door de Romeinse soldaat Longinus rechtstreeks van de Calvarieberg naar Mantua zou zijn gebracht. Toen Longinus in het ziekenhuis belandde goot hij het bloed, het ‘Preziosissimo Sangue di Cristo’, in twee identieke kelken en begroef die in de tuin van het ziekenhuis. Daar werden ze in de negende eeuw op aanwijzing van Sint Andreas na eeuwen van vergetelheid teruggevonden. Eén keer per jaar, op Goede Vrijdag, worden de Heilige Kelken volgens een eeuwenoud ritueel door de bisschop en de burgemeester uit de crypte gehaald en naar het altaar gebracht. ’s Avonds worden ze in een processie door de stad gedragen. Een lange stoet van kaarsjes en fakkels en zacht gezang trekt dan langs de eeuwenoude gebouwen. Het moet een prachtig gezicht zijn. Een eeuwenoud schouwspel dat het Mantuaanse sprookje van Duizend en een Nacht compleet maakt. 

Tips:

-          Een bezoek aan Mantua is niet compleet zonder een bezoek aan het Palazzo Te. Het was een buitenverblijf van Federico II Gonzaga en is een van de beroemdste bezienswaardigheden van de stad. Het paleis is in 1525 ontworpen door Giulio Romano, die eveneens een groot deel van muur- en plafondschilderingen voor zijn rekening nam.

-          Aan het Piazza Broletto, in het prachtige Palazzo del Podestà, ligt restaurant La Masseria. Hier worden de gerechten geserveerd onder een gewelfd plafond met eeuwenoude fresco’s van Mantua in de tijd van de Gonzaga en van het familiewapen. www.ristorantemasseria.it

-          Mantua is een stad van beeldjes, reliëfjes, tegeltjes, fresco’s, schilderijtjes en fonteintjes, die de gevels van de gebouwen al eeuwenlang sieren (er zijn bijvoorbeeld ruim vijftig Mariabeeldjes te vinden). Dit maakt ook een wandeling buiten het toeristische centrum de moeite waard. In ieder straat is iets te ontdekken.

-          Ieder jaar in september staat de hele binnenstad van Mantua in het teken van het Festivaletteratura. Op dit vijf dagen durende literatuurfestival lezen bekende en minder bekende schrijvers uit binnen- en buitenland voor uit eigen werk. Dit jaar vindt Festivaletteratura plaats van 5 t/m 9 september plaats en zijn er ruim tweehonderd schrijvers, onder wie Beppe Severgnini (‘La testa degli Italiani’/’Italianen voor gevorderden’), Frank McCourt en Ingo Schulze. www.festivaletteratura.it

-          Jaarlijks komen op 15 augustus op het plein voor de Santa Maria delle Grazie in Curtatone, net buiten Mantua, tientallen Madonnari samen. Dit zijn artiesten die het asfalt van de straat als doek gebruiken voor de mooiste reproducties van beroemde kunstwerken.  

-          In de provincie Mantua heeft bijna ieder dorp zijn eigen feest in Renaissance-stijl. In het buitenverblijf van de Gonzaga in Volta Mantovana vindt jaarlijks zo’n feest plaats met een enorm Renaissance-banket in de paleistuinen van het Palazzo Gonzaga. www.ordallegri.it/convivium 

-          Ten noorden van Mantua ligt Castiglione delle Stiviere. Hier werd de heilige Luigi Gonzaga geboren, maar ook het Internationale Rode Kruis toen de Zwitserse zakenman Henry Dunant tijdens de derde onafhankelijkheidsoorlog in 1859 in het dorp verbleef. Sint Luigi wordt jaarlijks herdacht met een processie en een dorpsfeest, het Rode Kruis met een fakkeltocht van Solferino naar Castiglione. www.castiglionedellestiviere.info

-          ‘Klein Athene’ wordt het dorp Sabbioneta ook wel genoemd. Het is een verlaten dorp dat een beetje vreemd aandoet. Je hebt er bijna het idee op een filmset te staan. Sabbioneta is de zestiende eeuwse ‘ideale stad’ van Vespiano Gonzaga naar het model van het antieke Athene. Er zijn een Griekse en Latijnse academie, een kopie van het Teatro Olimpico van Palladio, een kerk en verschillende paleizen waar Vespiano woonde. www.sabbioneta.it

-          Tussen de hoofdstad en het Gardameer bestaat de provincie van Mantua uit het golvende heuvellandschap van de Colline Moreniche del Garda (Morenische Gardaheuvels). Een mooi gebied met vele elegante, oude dorpen, die samen met de provinciehoofdstad tijdens de Renaissance onder de heerschappij van de Gonzaga een gouden tijd doormaakten. Op heldere dagen kun je vanaf de noordelijke heuveltoppen het Gardameer zien liggen. www.collinemoreniche.it 

Fleur de Ron Zanini,

9 juli 2007

Gepubliceerd in Italië Magazine, nummer 3, juli/augustus 2008

Meer informatie over wonen en werken in Italië vind je ook op Italie da vivere