© Fleur de Ron 2004 - fleur@deronzanini.com
Nederlands als dialect (1643 woorden)
Binnen enkele tientallen jaren zal de Nederlandse taal niet meer zijn dan een uitstervend dialect, beweren letterkundigen. De Nederlandse taal verandert snel. Sommigen zien dit als een natuurlijke ontwikkeling, voor anderen staat het gelijk aan taalverloedering.
Flowen, hittedode, mabelgate, sars, spang, BOB, preventieve oorlog, allochtonenstop. Expats die na enkele jaren terugkeren naar Nederland, staan vaak versteld van de het aantal nieuwe woorden dat de Nederlandse taal in die korte tijd is binnengedrongen. Woorden die voortkomen uit engelse invloeden zijn vaak nog wel te begrijpen, maar de nieuwe woorden zijn voor een groot deel volstrekt onbegrijpelijk. Steeds vaker nemen jongeren bijvoorbeeld woorden over uit het Marokkaans-Arabisch, Berber, Turks of Sranan (de meest gesproken taal onder Surinamers).
Veel mensen zien vernieuwingen in de taal als pure verloedering. Volgens hen verliest de taal zijn zuiverheid en wordt steeds slordiger. Deze opvatting is niet nieuw. Al eeuwen voor het begin van onze jaartelling klaagden de Grieken over buitenlandse invloeden die de Griekse taal besmetten. De Romein Marcus Fabius Quintalinius schreef in de eerste eeuw zelfs een compleet boek over de teloorgang van het Latijn. En in Nederland leidde de zin ‘U heeft gelijk’ een eeuw geleden nog tot heftige discussies. Het gebruik van deze - toen - foutieve zin in plaats van ‘Gij hebt gelijk’ was voor de ouderen en taalpuristen uit die tijd een ware steen des aanstoots. De jongeren van nu doen niets anders dan hun ouders en grootouders ook in deden in hun jonge jaren. Zoals zij Franse en Latijnse uitdrukkingen aan de taal toevoegden geven jongeren nu een extra dimensie aan de taak door er Engelse of Arabische uitdrukkingen aan taal toe te voegen.
De vernieuwingen zitten niet alleen in het gebruik van nieuwe woorden, maar ook in andere grammaticale gebruiken. De sterke aanwezigheid van het engels in de Nederlandse taal zorgt ervoor dat Nederlanders het steeds vaker over ‘meer duidelijk’ hebben in plaats van ‘duidelijker’, Nederlanders van buitenlandse oorsprong praten nogal eens over ‘een mooie huis’, Limburgers eten ‘zich’ een boterham en menig Nederlander vindt dat zijn taalgebruik beter is ‘als’ dat van premier Jan-Peter Balkenende, die geregeld onderwerp is van spot omwille van zijn slordige uitspraak van het Nederlands. Maar wie bepaalt eigenlijk wat goed is en wat niet? In Frankrijk bestudeert men belangrijke schrijver om dit te bepalen. In het Arabisch bepaalt de Koran, het woord van God, wat wel en niet kan. In Nederland wordt de norm bepaald door middel van een heel ander principe: het Groene Boekje, de Dikke Van Dale en de Algemene Nederlandse Spraakkunst verheffen datgene tot norm wat de meeste mensen zeggen. Dat betekent dat als maar genoeg mensen het nu nog foutieve ‘hun hebben’ gebruiken, het vanzelf correct Nederlands wordt.
Men kan zich afvragen waarom we ons eigenlijk zo druk om taal. Is taal niet slechts een communicatiemiddel om met elkaar van gedachten te kunnen wisselen? Vanuit die gedachte lijkt het zinloos om nieuwkomers in Nederland de Nederlandse taal te laten leren. Het Engels speelt immers een steeds grotere rol in Nederland en op het wereldtoneel. Steeds meer scholen bieden tweetalig onderwijs aan, universiteiten hebben geen doctoraalopleidingen meer, maar bachelor’s en master’s programs, waarvan er steeds meer volledig in het Engels plaatsvinden. Bovendien zegt tachtig procent van de Nederlanders vloeiend engels te spreken. Toch lijkt iedereen het erover eens te zijn dat nieuwkomers geen engels, maar Nederlands moeten leren als ze in ons land willen wonen. Taal is dan ook veel meer dan een functioneel communicatiemiddel. Het is middel om zich van anderen te onderscheiden. Het sluit mensen in en uit. Het is datgene dat Nederlanders met elkaar verbindt. Het geeft mensen een identiteit. Zolang we waarde hechten aan de Nederlandse identiteit, zal de Nederlandse taal daarom hoog in het vaandel gehouden worden. Dus wie zich wil integreren en geaccepteerd wil worden als lid van de Nederlandse samenleving, zal de Nederlandse taal moeten leren. Een mechanisme dat overigens voor iedere samenleving geldt en een belangrijk gegeven is voor expats.
Taal is niet statisch, maar dynamisch en sterk cultuurgebonden. Verandert de cultuur, dan verandert de taal mee. Buitenlandse invloeden die in de Nederlandse taal weten door te dringen zeggen dus iets over de Nederlandse cultuur en haar relatie met andere culturen. Het Latijn was lange tijd de taal van de Bijbel en de Kerk en gold daardoor in de christelijke wereld eeuwenlang als superieur aan iedere andere (volks)taal. Toen het Latijn in onbruik raakte en Frankrijk de westerse wereld ging domineren, werd het Frans de taal waarmee de welgestelden zich van ‘het volk’ onderscheidden. En nu het engels de wereld heeft veroverd, noemt een beetje vertegenwoordiger zichzelf al snel sales manager, terwijl een zichzelf respecterende telefoniste zichzelf als public relations assistent promoot. Zoals in vroeger tijden het Latijn en het Frans, zorgt nu het gebruik van engelse termen voor status.
In tegenstelling tot het engels, geeft het gebruik van Arabische termen geen status, ook al beďnvloedt het de Nederlandse taal steeds sterker. Dit zou dan ook wel eens snel kunnen veranderen. Volgens de Britse letterkundige David Graddol leiden demografische trends, nieuwe technologieën en wereldwijde communicatie tot snelle en fundamentele veranderingen in het wereldtalensysteem. Er zal een nieuwe linguďstische wereldorde ontstaan, voorspelt hij. Het Engels zal aan invloed verliezen, terwijl het Arabisch, Hindi/Urdu en Spaans steeds belangrijker zullen worden. In 2050 zal het Arabisch het Engels zelfs hebben ingehaald. Er zullen dan meer mensen Arabisch dan Engels spreken, aldus Graddol. Het Chinees is nu al de meest gesproken taal ter wereld en zal die positie volgens de Britse linguďst nog lang behouden.
Graddol verklaart de verschuiving in het wereldtalensysteem aan de hand van de crisis in het Moderne gedachtegoed. Onderdeel van de Moderne tijd (die rond de zestiende eeuw tot ontwikkeling kwam) is de opkomst van de natiestaat. Dit zorgde – in combinatie met de onder meer de ontwikkeling van de drukpers, de Reformatie en het kapitalisme – voor de standaardisatie van de taal. In Nederland sprak men voor het ontstaan van de natiestaat Limburgs, Brabants, Vlaams, Gelders en Hollands. Iemand uit Limburg of Gelderland had moeite iemand uit Holland te verstaan en andersom. Door de gebeurtenissen van de Moderne tijd werden de verschillende dialecten vervangen door een nationale taal, waardoor burgers uit de verste uithoeken van het land met elkaar konden communiceren. Door de globalisering verkeert het Moderne stelsel van natiestaten in crisis en daarmee ook het bijbehorende Moderne wereltalensysteem. Door de grensoverschrijdende communicatie verliezen veel talen gewoon hun functionaliteit.
Momenteel bestaan er wereldwijd zo’n 6000 talen. Hiervan is negentig procent gedoemd tot uitsterven, meent Graddol. En dat zal volgens hem nog deze eeuw gebeuren. Het Nederlands is volgens zijn onderzoek een van die talen die de huidige ontwikkelingen niet zullen overleven. Het zal een dialect worden dat we misschien nog wel thuis of met vrienden zullen spreken, maar dat we in het zakelijk leven of het onderwijs zullen vervangen door het Engels of Arabisch. Het Frans en Duits dat we nu nog op school leren, zal Chinees en Hindi worden. Sommige bedrijven zijn er al mee begonnen hun werknemers naar cursussen Mandarijn (Chinees) te sturen. Helaas voor expats: Graddol denkt niet dat er uiteindelijk maar een paar talen zullen overblijven. In de steden, waar talen uit de hele wereld samensmelten, zullen mensen hun talen op hun eigen manier met elkaar gaan vermengen, waardoor er naast enkele officiële wereldtalen talloze plaatselijke ‘stadtalen’ zullen ontstaan.
[Kader 1] ‘Papa’ het eerste woord, ‘liefde’ het mooiste
Italiaanse onderzoekers vermoeden dat ‘papa’ het oudste woord ter wereld is. Het woord komt namelijk over de hele wereld in de meest uiteenlopende talen voor en duidt steeds op een mannelijk familielid. Meestal gaat het om de vader, maar soms ook om een oom of ander familielid. Waarschijnlijk is het woord een erfenis van een gemeenschappelijke taal aan het begin van de mensheid.
‘Papa’ mag dan het oudste woord zijn, ‘liefde’ is het mooiste. Dat vindt een op de acht Nederlanders. Het woord is vooral mooi om de betekenis, niet om de klank. Hetzelfde geldt voor andere hoog scorende woorden zoals ‘vakantie’, ‘geluk’ en ‘vrijheid’. Als het gaat om de klank vinden Nederlanders ‘hottentottententententoonstelling’, ‘amanuensis’, ‘draaideurcrimineel’, ‘rehabilitatie’ en ‘flappentap’ het mooist.
[Kader 2] Top-10 taalergernissen (Bron: Bennis, Cornips en Van Oostendorp, Verandering en verloedering, 2004)
[Kader 3] Top-10 meest gebruikte nieuwe woorden (Bron: Bennis, Cornips en Van Oostendorp, Verandering en verloedering, 2004)
Fleur de Ron,
Juni 2004
Gepubliceerd in ExpatPlus, 3, 2004