Geert Hofstede over interculturele communicatie

Nederlanders denken verfijnd te zijn (1131 woorden)

Professor Geert Hofstede over interculturele communicatie

Veel expats krijgen te maken met communicatieproblemen. Niet omdat ze de taal niet machtig zijn, maar omdat ze vaak de rol van cultuurverschillen over het hoofd zien. Geert Hofstede verwierf internationale faam als expert op het gebied van cultuurverschillen in organisaties. Nederlanders zouden zich volgens hem wat minder eigenwijs moeten opstellen.

Als 19-jarige jongen voer geert Hofstede als assistent-scheepsmachinist naar Indonesië. Het was zijn eerste kennismaking met andere gewoonten en gebruiken. Hij bleek een talenknobbel te hebben en raakte daardoor gemakkelijk in contact met mensen uit verschillende culturen. De verschillen fascineerden hem. Jaren later, toen hij een ingenieursopleiding aan de Technische Universiteit Delft had afgerond en was gepromoveerd in de sociale psychologie, kreeg hij bij IBM Europe de kans zich verder te verdiepen in het onderwerp cultuurverschillen. Hij richtte een afdeling personeelsonderzoek op, dat de tevredenheid van IBM-werknemers ten aanzien van het bedrijf onderzocht. De afdeling verzamelde gegevens van meer dan 100.000 mensen uit 70 landen. Deze enorme database vormde later de basis voor Hofstedes wetenschappelijk onderzoek naar communicatie tussen mensen uit verschillende culturen.

“Nederlandse expats doen het goed”, vindt Hofstede. “Ze zijn over de hele wereld te vinden en weten zich bijna altijd een plaatsje te veroveren in een vreemde cultuur. Nederlanders zijn democraten. Ze staan open voor vreemde culturen en hebben een groot aanpassingvermogen.” Toch gaat het niet altijd van een leien dakje. Vooral de botte en eigenwijze houding die Nederlanders nog wel eens kunnen aannemen zorgt geregeld voor problemen. “Nederland kent de hoogste dichtheid van adviseurs”, verklaart Hofstede. “Van oudsher denken Nederlanders alles beter te weten en anderen te moeten leren hoe ze dingen moeten doen. Wie met zo’n instelling de wereld intrekt, gaat volledig de mist in. Mensen hebben geen behoefte aan anderen om hen vertellen hoe ze moeten functioneren.” Hofstede herinnert zich een geval in Brunei. Hij kreeg de opdracht onderzoek te doen naar de voorkeur van de plaatselijke werknemers van een Nederlandse multinational ten aanzien van de nationaliteit van hun leidinggevende. “Het managementteam ter plaatse bestond uit Nederlanders, Engelsen en Bruneiers. De werknemers bleken een duidelijke voorkeur te hebben voor een Bruneise manager. Op de tweede plaats kwamen de Engelsen en als laatste de Nederlanders. Ze vonden Nederlanders bot en te gefixeerd op de regels. Toen ik hiervan verslag uitbracht aan het managementteam, was de reactie van een van die Nederlandse managers: ‘Die stommelingen, die weten niet wat goed voor ze is!’”

Veel Nederlanders reageren verontwaardigd als ze merken dat ze als bot worden bestempeld. Zelf hebben ze meestal het idee verfijnd te zijn. Volgens Hofstede is dit deels te wijten aan een gebrekkige talenkennis. “Nederlanders hebben over het algemeen geen slechte talenkennis, maar de meeste overschatten zichzelf. Ze zijn ervan overtuigd dat ze zeer goed Engels spreken. Maar vaak blijkt dat ze belangrijke woorden niet kennen en dat de uitspraak te wensen overlaat. Ze geven hierdoor onbewust een heel andere boodschap af dan de bedoeling was: een boodschap die door niet-Nederlanders als bot wordt ervaren. Geregeld gaat dit nog eens gepaard met onbegrip ten aanzien van verhoudingen en een gebrek aan het tonen van respect.” En het tonen van respect is volgens Hofstede juist een eerste vereiste als iemand in contact komt met een vreemde cultuur. “Het is een veiligheidskoers. Als je niets van een cultuur weet, begin dan met respect. Dat is het halve werk”.

Cultuurverschillen kunnen tot heel wat schade leiden. Als voorbeeld geeft Hofstede de onderhandelingen in 2000 over de mogelijke fusie tussen KLM en Alitalia. “Toen KLM-topman Van Wijk werd gevraagd of hij niet bang was voor cultuurproblemen, antwoordde hij dat Italianen dol zijn Nederlandse voetballers en Nederlanders op Italiaans eten. Hij verwachtte daarom geen enkel probleem. Deze verwaarlozing van cultuurverschillen heeft KLM 218 miljoen euro gekost. Vrijwel alle internationale fusies mislukken door onderschatting van de cultuurverschillen.”

Nederlanders blijken overigens de grootste problemen te ondervinden als ze met Amerikanen te maken krijgen, weet Hofstede. Dat komt omdat beiden ervan uitgaan dat de Nederlandse en Amerikaanse cultuur zo ongeveer gelijk zijn. Maar niets is minder waar. “De Amerikaanse cultuur is een masculiene cultuur, die gekenmerkt wordt door assertiviteit en competitiedrang. De Nederlandse cultuur is een feminiene cultuur, waarin bescheidenheid en zorgzaamheid de boventoon voeren.” Volgens Hofstede vinden Amerikanen daardoor dat het Nederlanders ontbreekt aan een morele ruggengraat. Daarnaast wordt de Amerikaanse cultuur gekenmerkt door korte-termijn-denken, terwijl Nederlanders verder vooruit kijken. “Culturen waarvan men verwacht dat niets er hetzelfde is, leveren minder problemen op. Japan is een goed voorbeeld. Juist doordat men grote verschillen verwacht is men voorzichtiger en verlopen de zaken uiteindelijk soepeler.”

Hofstede ging in 1993 met pensioen, maar daarvan is weinig te merken. Hij werd al snel visiting professor aan de universiteit van Hong Kong en voelt zich daar erg gewaardeerd. Terwijl in Nederland jonge mensen volgens hem serieuzer worden genomen dan oudere, is dat in Hong Kong precies andersom. Daarnaast heeft hij net zijn nieuwste werk naar de uitgever gestuurd. Het is geen nieuw boek, maar een geheel herziene uitgave van zijn bekendste werk Cultures and organizations: software of the mind. “Het boek stamt uit 1991, de vorige eeuw! Inmiddels is er zoveel meer onderzoek gedaan en zie ik allerlei nieuwe verbanden,” zegt Hofstede enthousiast. Zo’n vijftig procent van het boek is veranderd. Nieuw ten opzichte van de originele uitgave, die in 17 talen werd vertaald, is een sectie over consumentengedrag. Kennis van cultuurverschillen is volgens Hofstede essentieel in de marketing: “Toen Ahold enkele jaren geleden in Spanje een supermarktketen overnam, stuurde het bedrijf er Nederlanders naartoe om van de Spaanse supermarkt een kopie te maken van de Nederlandse Albert Heijn. De schappen werden hetzelfde ingedeeld, waarbij men er zelfs niet bij stilstond dat Spanjaarden veel kleiner zijn dan Nederlanders. Dat kon alleen maar uitlopen op een ramp en dat werd het ook.” Hofstede schreef de aangepaste uitgave van Cultures and organizations samen met zijn zoon Gert-Jan. Het boek komt in de loop van 2004 uit.

[Kader] Interculturele communicatie kan je leren (uit G. Hofstede, Cultures and organizations: software of the mind, 2004, McGraw-Hill):

Bewustwording: besef dat je een bepaalde mentale software bezit door de manier waarop je bent opgevoed en dat mensen die in een andere omgeving zijn opgegroeid een andere mentale software hebben die gelijkwaardig is aan de jouwe.
Kennis: om mensen uit een andere cultuur te begrijpen moet je iets leren over hun symbolen, hun helden en hun rituelen. Ook als je hun waarden nooit zult delen, is het belangrijk te weten waar hun waarden verschillen van de jouwe.
Vaardigheden: breng je bewustwording en kennis in de praktijk. Dat wil zeggen dat je de symbolen en helden van de andere cultuur herkent en deel neemt aan rituelen. Hierdoor zal je je steeds meer op je plaats voelen in een vreemde omgeving.

Fleur de Ron,

Januari 2004

Gepubliceerd in ExpatPlus, 1, 2004